Công nghệ

iDesign | Marcel Duchamp (Phần 1)

Marcel Duchamp – một hoạ sĩ, một nhà điêu khắc, một nhà văn… một nghệ sĩ, và một kỳ thủ cờ vua. Marcel Duchamp, người thường được gọi là phụ vương đẻ của Dada dù bạn dạng thân ông, trong một thời gian dài, phủ nhận việc liên quan tới trào lưu này cũng như từ chối hoạt động trong bất kỳ nhóm nào. Thực tế nhưng mà nói, Duchamp đã làm ra những tác phẩm Dada từ trước khi chính trào lưu này được xây dựng, nhiều năm. Duchamp đã thử thách khái niệm nghệ thuật theo những cách cực đoan nhất từ trước khi bất kỳ ai khác làm việc đó (theo cùng những cách đó). Marcel Duchamp chắc chắn nằm trong một nhóm cực nhỏ những người có ảnh hưởng thay đổi dòng chảy của lịch sử nghệ thuật. Trong loạt bài nhị phần, chúng ta sẽ tìm hiểu về nhân vật kỳ thú này.

  • “Bạn không thể định nghĩa dòng điện là gì. Nghệ thuật cũng tương tự như vậy. Nó là một dạng dòng chảy bên trong trái đất, hay một thứ gì đó không cần được định nghĩa.”
  • “Tôi không tin vào nghệ thuật. Tôi tin vào nghệ sĩ.”
  • “Ở mọi trình hiện, nghệ sĩ nhập vai trò như một thực thể trung gian tìm kiếm lối thoát tới nơi thoáng đãng từ một mê cung vượt trên thời gian và không gian.” 
  • “Tôi đã ép buộc mình phải mâu thuẫn với chính mình để có thể tránh việc phải tuân theo thị hiếu của bạn dạng thân.” 
  • “Cá thể, trái đất ở dạng một trái đất, hay trái đất ở dạng một bộ óc, nếu như bạn thích coi như thế, khiến tôi hứng thú hơn là những gì anh ta tạo ra, do lẽ tôi nhận thấy rằng hầu hết các nghệ sĩ chỉ biết lặp lại chính mình.”

 Tóm lược về Marcel Duchamp

Duchamp sinh ngày 28/07/1887 rại Blainville-Crevon, Pháp và mất 02/10/1968 tại Neuilly-sur-Seine-Pháp. Ông hoạt động nghệ thuật từ khoảng 1902 cho tới khi qua đời.

Rất ít nghệ sĩ có thể tự tin phô trương rằng mình đã làm thay đổi dòng chảy của lịch sử nghệ thuật như cách Marcel Duchamp đã làm. Bằng cách thử thách chính khái niệm về thế nào là nghệ thuật, những readymade (TD: tác phẩm làm sẵn) của ông đã tạo nên làn sóng xung kích mạnh mẽ khắp thế giới nghệ thuật nhưng mà tới ngày nay vẫn có thể cảm nhận được. Mối bận tâm không ngừng của Duchamp với những cơ chế của sự ham muốn và tính dục của trái đất cũng như sở thích chơi chữ đã gắn những tác phẩm của ông với trường phái Siêu thực, tuy rằng ông kiên quyết phủ nhận việc liên kết tới bất kỳ trào lưu nghệ thuật cụ thể nào. 

Vĩnh cửu (Forever) (2003) của Ai Wei Wei – một tác phẩm readymade nổi tiếng. Khái niệm này ra đời như cách để Duchamp gọi tác phẩm của chính mình, nhưng, dần dà, nó được các nghệ sĩ dùng chung để chỉ những tác phẩm sử dụng nguyên liệu là những đồ vật được tạo ra do việc sản xuất công nghiệp.

Duchamp nhấn mạnh rằng nghệ thuật nên được thúc đẩy tiên quyết do ý tưởng, do vậy nhưng mà ông thường được coi là phụ vương đẻ của Nghệ thuật Ý niệm. Việc ông từ chối tham gia đoạn đường nghệ thuật thông thường cùng với nỗi kinh hoàng trước sự lặp lại [trong sáng tạo nghệ thuật] là lời lý giải cho số lượng tác phẩm tương đối ít ỏi trong sự nghiệp nghệ thuật ngắn ngủi của Duchamp. Đó cũng chính là nguyên nhân dẫn tới quyết định rút lui khỏi giới nghệ thuật của ông. Trong những năm sau này, Duchamp nổi tiếng với việc là dành thời gian để chơi cờ vua, ngay cả khi ông vốn đang kín đáo hoàn thiện kiệt tác bí ẩn cuối cùng của mình, tác phẩm chỉ được tiết lộ sau khi ông qua đời.

Những thành tựu chính

  • Được đặt ra do Duchamp, thuật ngữ “readymade” được sử dụng để chỉ những đồ vật thường nhật do sản xuất hàng loạt được đưa ra khỏi bối cảnh thông thường của chúng và được tăng cấp lên thành những tác phẩm nghệ thuật chỉ bằng sự lựa chọn của nghệ sĩ. Vừa là một hoạt động mang tính trình diễn và vừa thuộc phạm trù phong cách, readymade mang những ngụ ý sâu xa về việc những gì có thể được coi là đối tượng nghệ thuật chính đáng.
  • Duchamp bác bỏ thị giác thuần túy hay thứ nhưng mà ông gọi là “thú vui giác mạc” (“retinal pleasure”). Ông cho rằng nó phiến diện do ông ủng hộ cách tiếp cận mang tính trí thức và chú trọng vào ý tưởng hơn đối với sáng tác nghệ thuật và, do vậy, cả việc thưởng thức nó. Tuy nhiên, ông vẫn tận tụy với việc nghiên cứu tầm nhìn và quang học để làm nền tảng cho các thử nghiệm của ông với các trang bị động học. Từ đó, phản ánh mối bận tâm khôn nguôi đối với việc tái hiện chuyển động và những loại máy móc, một mối bận tâm cũng phổ biến với nghệ sĩ Vị Lai và Siêu Thực lúc bấy giờ.
“Bức chân dung [Chân dung của Bs. Dumouchel (1910)] rất sặc sỡ (đỏ và xanh) và có một chút vui nhộn trong đó cho thấy hướng đi trong tương lai của tôi là từ bỏ thứ hội họa đơn thuần cho võng mạc.” – đây là những điều Duchamp đã viết trong một bức thư gửi các nhà bảo trợ của ông là Louise và Walter Arensberg vào năm 1950, về khái niệm “nghệ thuật cho võng mạc” (“retinal art”) và sự khước từ của ông với nó.
  • Sở thích đùa giỡn, sự dí dỏm và khiếu vui nhộn kiểu phản hệ thống (subversive humour), đầy rẫy ám chỉ về tình dục – là những đặc trưng rất riêng khiến tác phẩm của Duchamp thú vị tới vậy. Ông tạo ra lối chơi chữ từ những cách diễn đạt thường ngày, được chuyển tải thông qua các phương tiện thị giác. Khác nhau, chiều kích ngôn ngữ trong tác phẩm của ông đã mở đường cho nghệ thuật Ý niệm.

Tiểu sử của Marcel Duchamp

Thời thơ ấu

Marcel Duchamp lớn lên trong một gia đình nghệ sĩ ở Normandy. Thân phụ ông là thị trưởng của Blainville và mẹ ông nuôi dạy bảy người con đồng thời vẽ tranh phong cảnh miêu tả vùng nông thôn nước Pháp. Gia đình họ dành thời gian chơi cờ vua, đọc sách, vẽ tranh và chơi nhạc cùng nhau. Một trong những tác phẩm nghệ thuật trước tiên của Marcel, Phong cảnh tại Blainville (Landscape at Blainville) (1902), vẽ năm ông 15 tuổi, phản ánh tình yêu của gia đình Duchamp đối với danh họa Claude Monet. 

Bức Phong cảnh tại Blainville của Duchamp

Marcel rất thân thiết với nhị anh trai, và vào năm 1904, sau khi cả nhị người họ rời khỏi nhà để trở thành họa sĩ, ông đã cùng họ tới Paris để học hội họa tại Học viện Julian. Anh trai ông, Jacques Villon, đã hỗ trợ ông trong quá trình học tập, và Marcel cũng kiếm được chút thu nhập bằng nghề vẽ tranh biếm họa. Những bức vẽ trước tiên của Duchamp đã chứng tỏ sở thích khó dừng của ông với lối chơi bằng hình ảnh và cả lời nói. 

Những đào tạo ban sơ

Paris đầu những năm 1900 là vị trí lý tưởng để Duchamp có thể làm quen với những xu hướng hội họa văn minh. Duchamp nghiên cứu các trường phái Dã thú, Lập thể, và Ấn tượng, và bị thu hút do những cách tiếp cận thế hệ mẻ về màu sắc và cấu trúc. Trên hết, ông gắn kết với ý niệm của của chủ nghĩa Lập thể về việc sắp xếp lại thực tại thay vì chỉ đơn thuần là tái hiện nó. Những bức tranh ban sơ của ông, chẳng hạn như bức Khỏa thân bước xuống cầu thang (Nude Descending A Staircase) (1912), minh họa sự quan tâm của Duchamp với máy móc cũng như mối liên kết giữa chúng và chuyển động của cơ thể trong không gian, điều luôn ẩn chứa trong chủ nghĩa Tân tiến thời kỳ đầu. 

Bức Khỏa thân bước xuống cầu thang không những đã gây ra nhiều tranh cãi ngay thời điểm nó được ra mặt nhưng mà còn được giới chuyên môn sau này miêu tả như một trong các tác phẩm kinh điển của nghệ thuật Tân tiến

Tuy nhiên, Duchamp bị thu hút hơn cả do những quan niệm tiên phong về nghệ sĩ như một người phản hàn lâm, và cảm nhận được mối liên hệ ở khía cạnh này với một trong những anh hùng trước tiên của ông – họa sĩ kiêm nghệ sĩ đồ họa theo chủ nghĩa Biểu tượng, Odilon Redon. Ngay từ thuở ban sơ trong sự nghiệp, Duchamp đã yêu thích sự quyến rũ đầy bí ẩn của những chủ đề Biểu tượng chủ nghĩa, chẳng hạn như hình tượng người phụ nữ sẽ là một femme fatale (người thanh nữ chết người) khó nắm bắt. Mối quan tâm thâm thúy đối với những chủ đề này cùng sự mày mò về danh tính tính dục dần dần đưa Duchamp tới gần chủ nghĩa Dada và chủ nghĩa Siêu thực.

Thời kỳ trưởng thành

Năm 1911, thanh niên Marcel Duchamp nhị mươi lăm tuổi gặp Francis Picabia. Trong năm sau đó, ông cùng Picabia và Guillaume Apollinaire đi xem một vở kịch chuyển thể từ cuốn Những ấn tượng về châu Phi (Impressions d’Afrique) của Raymond Roussel. Trải nghiệm này, cùng với những diễn biến và lối chơi chữ đầy sáng tạo của Roussel nói chung, đã để lại một ấn tượng sâu đậm trong Duchamp. Đó là lần trước tiên ông ghi nhận rằng “với tư cách là một họa sĩ, cảm giác được tác động do một nhà văn tuyệt vời hơn nhiều so với do một họa sĩ khác”. Sự quan tâm về giao thoa đa thể loại này thúc đẩy Duchamp phát triển một cách tiếp cận chiết trung trong sáng tạo nghệ thuật. 

Rrose Selavy (chụp năm 1920) – một tác phẩm phức tạp và là một nhân cách nữ của Marcel Duchamp. Cái tên này (ban sơ chỉ có 1 chữ ‘r) chơi chữ của “Eros, c’est la vie”

Vào năm 1915, Duchamp di cư tới New York, thai nghén và cho ra đời một loạt readymade. Bằng cách ký tên vào chúng, ông đã tuyên bố quyền tác hữu đối với những vật thể tìm thấy, ví dụ như xẻng xúc tuyết, bồn tiểu hoặc bánh xe đạp. Những đồ vật này gắn liền với những chủ đề về khao khát, gợi dục, và ký ức thơ ấu một cách biểu tượng. Chúng được thiết kế để thể hiện tính phi lý của việc kinh điển hóa thực hành nghệ thuật tiền tiến.

Chân dung Duchamp được chụp do Edward Steichen năm 1917

Ông cũng góp sức bảy năm – từ 1915 tới 1923 – để lên kế hoạch và thực hiện một trong nhị tác phẩm lớn của mình, Thậm chí, cô dâu bị lột trần do những chàng độc thân của cô (The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even) hay còn được biết tới với cái tên Tấm kính lớn (The Large Glass). Việc lắp đặt máy móc giữa các tấm kính là “tuyên ngôn thẩm mỹ” trước tiên của Duchamp, lưu lại lời bác bỏ những ám ảnh lỗi thời mang tính hội hoạ với việc thỏa mãn thị giác (theo một lý thuyết ông gọi nó là “chứng rùng mình giác mạc” (“Retinal Shudder”). Tấm kính lớn nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề khiêu dâm và dục vọng – nổi tiếng trong sự nghiệp của Duchamp. 

Những năm cuối đời

Khi chủ nghĩa Siêu thực ngày một phổ biến ở Pháp, Duchamp đã đi lại giữa New York và Paris, tham gia vào các dự án in ấn văn bạn dạng, lắp đặt điêu khắc và cả các dự án hợp tác ở tất cả các phương tiện với các nghệ sĩ Siêu thực. Tuy nhiên, Duchamp vẫn luôn tránh xa các hội nhóm – do lẽ hội nhóm luôn luôn đi kèm với tư tưởng chính trị của riêng họ. Ông chưa từng thực sự là một phần của nhóm Siêu thực. Không chỉ vậy, ông cũng chưa bao giờ thuộc nhóm Dada (mặc dù nhiều người thậm chí còn gọi ông là “Bố của Dada”). Theo nghiên cứu của giám tuyển kiêm nhà văn Catherine Craft, những tác phẩm readymade của Duchamp thực chất đi trước cả sự xây dựng của phong trào Dada ở Zurich. Chúng thích hợp với tư duy tổng quan của phong trào Dada cho nên,  mãi sau này, khi chủ nghĩa Siêu thực lấn át Dada, Duchamp thế hệ tự nguyện đứng cùng hàng ngũ với Dada. Nhờ đó, ông có thể đưa nghệ thuật của mình vào lịch sử nhưng mà không bị ràng buộc toàn toàn với phong trào này. 

Duchamp chơi cờ vua với một người khoả thân (Eve Babitz) được chụp do thợ chụp ảnh Julian Wasser của tờ Time vào năm 1963

Vào năm 1920, để có thể mày mò toàn vẹn mọi ngóc ngách về bạn dạng dạng giới, Duchamp tự xây dựng hình tượng một người phụ nữ tên Rrose Selavy và coi đó là nhân cách thay thế của mình. Ông tiếp tục tạo ra những tác phẩm readymade và trưng bày bộ Giá Đựng Chai (Bottle Rack) nổi tiếng của mình – một phiên bạn dạng gồm tám giá đựng chai có chữ ký của Duchamp – vào năm 1936. Vậy nhưng cùng lúc đó, Duchamp lại tách mình khỏi thế giới nghệ thuật rộng lớn và chỉ giữ liên hệ mật thiết với một nhóm các nghệ sĩ, bao gồm Man Ray, người đã tự sướng cho Duchamp nhiều lần trong suốt cuộc đời ông. 

Một bạn dạng sao của Giá đựng chai

Trong hơn nhị mươi năm, Duchamp lặng lẽ hoàn thiện tác phẩm lớn thứ nhị của mình, Étant donnés, một mô hình diorama (tác phẩm hiện được lắp đặt vĩnh viễn ở Bảo Tàng Nghệ Thuật Philadelphia. Duchamp biến mất khỏi con mắt của công chúng, lựa chọn thú chơi cờ vua với những vị khách chọn lọc cho tới khi ông qua đời năm 1968. 

Di sản của Marcel Duchamp

Sau khi rời bỏ thế giới nghệ thuật, Duchamp vẫn là một sự hiện diện mang tính thụ động (nếu có ảnh hưởng) trong giới tiên phong New York cho tới khi ông được Robert Rauschenberg và Jasper Johns – những người được cho là theo phong trào Tân Dada  – tái mày mò vào những năm 1950. Thú vị thay, trong khoảng thời gian này Duchamp lại hoan nghênh việc quan hệ với phong trào Dada – sẵn sàng liên kết với một hội nhóm nhiều năm sau khi nhóm đã sụp đổ nhưng mà không cần phải liên quan tới chính trị cũng như những vấn đề vốn chi phối động lực của nhóm. Duchamp thực sự đã đường hoàng ghi tên mình vào phong trào, và từ đó, vào lịch sử nghệ thuật. Sự nhấn mạnh rằng nghệ thuật nên là sự thể hiện của trí óc, chứ không phải mắt hay tay của Duchamp được đón nhận do những nghệ sĩ theo chủ nghĩa Tối Giản hay Ý Niệm. Nó mở ra một kỷ nguyên thế hệ được tổng kết do lời tuyên bố của Joseph Kosuth rằng “tất cả nghệ thuật (sau Duchamp) (về bạn dạng chất) đều là ý niệm do lẽ nghệ thuật chỉ có thể tồn tại như một ý niệm.” Khái niệm cơ bạn dạng của việc sản xuất hàng loạt readymade không chỉ được Andy Warhol và các nghệ sĩ Pop Art khác – những người coi Duchamp như vị phụ vương sáng lập của họ – nhưng mà cả Fluxus, Arte Povera và các nghệ sĩ trình diễn đều háo hức tiếp thu những khía cạnh biểu hiện của nó.

Andy Warhol nổi tiếng với cách tiếp cận biến nghệ thuật thành một món hàng (hết là có thể có thêm). Thậm chí, ông cũng coi chính những người nổi tiếng (của ngành giải trí – ví dụ như cô Monroe đây) là một món hàng của chủ nghĩa tiêu dùng đương thời

Sự phê phán triệt để các tổ chức nghệ thuật của Duchamp đã biến ông thành một dạng nhân vật sùng bái đối với nhiều thế hệ nghệ sĩ như ông, những người chối bỏ đoạn đường của một sự nghiệp nghệ thuật thương mại thông thường. Dù tác phẩm của ông được ngưỡng mộ do khả năng sử dụng nhiều chủng loại các nguyên liệu cũng như phương tiện nghệ thuật, nhưng sự thúc đẩy về mặt lý thuyết từ những tác phẩm ít ỏi mang tính chiết trung thế hệ đúng là nguyên chân chính cho sức ảnh hưởng ngày càng lớn của Duchamp đối với những làn sóng liên tục của các phong trào tiên phong thế kỷ 20 và các nghệ sĩ cá nhân công nhận tầm ảnh hưởng của ông. 

Dịch: Minx Trần

Nguồn: Idesign

Có thể bạn quan tâm!

iDesign | Kenji Kawakami – Thiên tài đứng sau những sáng chế kì quặc

Lựa Chọn Sản Phẩm

Tập 23 PURE NOW Show: Hoạt họa sẽ là nhân tố của tương lai

Lựa Chọn Sản Phẩm

Olivia Cheung: ‘Tôi là một con người có tâm hồn tự do và để cho trực giác dẫn dắt mình.’

Lựa Chọn Sản Phẩm

Leave a Comment